Демилгелер Келечек муунга инвестициялоо «Көчмө өнүгүү борбору»

04.02.2015

С.А.Копытко: Баарлашуу балага тамак сыяктуу эле зарыл

Бала менен баарлашуу

 

Светлана Анатольевна Копытко, "Дар" жеке мектебинин директору

 

 

 

Баарлашуу балага тамак сыяктуу эле зарыл экени азыр талашсыз акыйкат болуп калды. Толук баалуу тамак-ашты жана мыкты медициналык багууну алган, бирок чоң киши менен туруктуу карым-катышы болбогон наристе психикалык жактан гана эмес, ошондой эле денебой жактан начар өнүгөт: анын бою өспөйт, арыктайт, жашоого кызыгуусун жоготот.

 

«Көйгөйлүү», «тартипсиз», «тил укпаган» жана «тажаткыр» балдар, «тартынчакак», «түнт» же «бактысыз» балдар сыяктуу эле – дайыма үй-бүлөдө туура эмес түзүлгөн мамилелердин натыйжасы.

 

Балдарга жана алардын ата-энелерине психологиялык жардамдын дүйнөлүк практикасы, эгерде үй-бүлөдө баарлашуунун жагымдуу стилин калыбына келтирүүгө мүмкүн болсо, кала берсе тарбиялоонун өтө татаал көйгөйлөрүн чечүүгө боло тургандыгын көрсөттү.

 

Адистер ата-эненин өз ара аракеттеринин стили баланын акыл-эсине өзүнөн өзү «жазылып» (элестеп) калат деген тыянакка келген. Бул өтө эрте, али мектепке чейинки куракта жана, эреже катары, түшүнүп-түшүнбөстөн болуп өтөт.

 

Чоң киши болгондо, адам аны боло турган катары кайра кайталайт. Ошентип, баарлашуунун стилин социалдык мурастоо муундан муунга өтөт: ата-энелердин көпчүлүгү алардын өздөрүн бала чагында кандай тарбиялаган болсо, өз балдарын ошондой тарбиялайт.

 

«Мени эч ким эркелеткен эмес, бирок эчтеке эмес, чоңойдум», – дейт атасы дал өзү зарыл деп эсептебеген адам болуп өсүп-чоңойгонун жана баласын тарбиялаганды, ага мээрим төгүү менен мамиле кылганды билбегенин байкабай.

 

Ата-энелердин башка бир бөлүгү туура тарбиялоо эмнеде турганын аздыр-көптүр аңдап түшүнөт, бирок иш жүзүнө келгенде эмне кылышты билбейт.

 

Ата-энелер төмөнкүдөй бир принципти карманууга тийиш, аны сактамайынча бала менен мамиле түзүүнүн бардык аракеттери ийгиликсиз болуп чыгат. Ал биз үчүн таяныч чекит болуп саналат. Бул принцип – сөзсүз кабыл алуу. Бул эмнени билдирет?

 

Баланы сөзсүз кабыл алуу – ал татынакай, акылдуу, жөндөмдүү, отличник, жардамчы болгондугу жана башкалар үчүн эмес, жөн гана ал бар турганы үчүн аны жакшы көрүү дегендикти билдирет.

 

Көп учурда ата-энеден балага же кызга карата төмөнкүдөй сөздөрдү угууга болот: «Эгерде сен жакшы бала (кыз) болсоң, анда мен сени жакшы көрөм». Же: «Сен ... (жалкоолукту, мушташканды, оройлукту) токтотуп, ... (жакшы окуп, үйгө жардам берип, айткан тилди угуп) баштамайынча, мени эркелетет деп күтпө)».

 

Назар салып көрөлүчү: бул фразаларда балага аны шарттуу түрдө кабыл алаарын, «эгерде ал тилди укса гана...» жакшы көрөм (же жакшы көрүп калам) деп тикелей билдиришет. Адамга карата шарттуу, баалап мамиле кылуу биздин маданиятка мүнөздүү. Мындай мамиле адамдардын аң-сезимине да кыттай куюлат.

 

Төмөнкүдөй мыйзам ченемдүүлүктү ким билбейт: баланы канчалык көп урушса, ал ошончолук жаман болуп калат. Эмне үчүн мындай болот? Анткени баланы тарбиялоо – бул дегеле машыктыруу эмес. Ата-энелер балдардын шарттуу рефлекстерин иштеп чыгуу үчүн гана жашабайт.

 

Мээримге, кимдир-бирөөнө таандык болууга, башкача айтканда, башка бирөөнө керектүү болууга муктаждык адамдык фундаменталдуу муктаждыктардын бири экенин психологдор далилдеп чыккан. Аны канааттандыруу – баланын ойдогудай өнүгүшүнүн зарыл шарты. Бул муктаждык сиз балага ал сиз үчүн кымбат, керектүү, маанилүү экенин, ал жөн гана жакшы киши экенин билдиргенде канааттандырылат. Мындай билдирүүлөр мээрим төгүп кароодо, эркелетип сылап-сыйпоодо, төмөнкүдөй тике айтылган сөздөрдө турат: «Сен бул дүйнөгө жаралганыңдын өзү эле кандай жакшы», «Мен сени көргөнүмө кубанычтамын», «Мен сени жакшы көрөм», «Мен сенин үйдө жүргөнүңдү жакшы көрөм», «Биз баарыбыз чогуу болгонубуз мага жагат...».

 

Ата-эне балага канчалык ачууланса, аны урушса, обу жок сындаса, ал «Мени жаман көрүшөт» деген тыянакка ошончолук тез келет. Ата-эненин «Мен сен жөнүндө камкордук көрүп жатпаймбы» же «Сенин эле жыргалчылыгың үчүн» деген сыяктуу далилдерин бала кулактын сыртынан кетирет. Тагыраак айтканда, алар сөздөрдүн маанисин эмес, сөздөрдүн өзүн гана угат. Алардын өзүнүн эмоциялык кабылдоосу бар. Үндүн чыгышы сөзгө караганда маанилүү жана ал канчалык катуу, ачууланып же жөн гана сүрдүү чыкса, анда келип чыккан тыянак дайыма бир жактуу: «Мени жаман көрүшөт, мени кабылдагысы келбейт». Кээде бул бала үчүн сөз бойдон гана калбастан, ал өзүн жаман, «ойдогудай эмес», бактысыз деп сезишине алып келиши мүмкүн.

 

 

КӨП УЧУРДА АТА-ЭНЕЛЕР МЫНДАЙ ДЕП СУРАЙТ:

 

«Эгерде мен баланы кабыл алсам, бул мен ага эч качан ачууланууга тийиш эмесмин дегендикти билдиреби?»

 

Жооп берем. Жок, андай эмес. Эч бир учурда ачууңду жашырууга, анын үстүнө топтоп жүрө берүүгө болбойт. Аларды айтуу керек, бирок өзгөчө түрдө айтуу керек. Бул жөнүндө биз кийинчерээк сөз кылабыз. Ал эми азырынча сиздердин көңүлүңүздөрдү төмөнкүдөй эрежелерге бурмакчымын:

 

Бүтүндөй алганда, баланын өзүнө эмес, баланын айрым аракеттерине өз «нааразычылыгыңызды» билдирүүгө болот.

 

Баланын сезимдери канчалык ойдогудай эмес же «жол берилгис» болгонуна карабастан, аларды эмес, баланын кылык-жоругун айыптоого болот.

 

Баланын кылык-жоругуна дайыма эле нааразылык көрсөтө берүүгө болбойт, антпесе ал баланы кабалдабай калууга алып келет.

 

Бир нече практикалык кеңештер:

 

1. Карап көрүңүз, сиз баланы канчалык кабылдай аласыз. Бул үчүн бир күндүн (ал эми эң жакшысы эки-үч күндүн) ичинде сиз балаңызга канча жолу эмоциялык жактан оң сөздөр (кубанычтуу саламдашуу, кубаттоо, колдоо) жана канча терс сөздөр (жемелөө, сын-пикир айтуу) менен кайрылганыңызды эсептөөгө аракет кылыңыз. Эгерде оң сөздөрдүн саны терс сөздөрдүн санына барабар же андан ашык болсо, анда сизде баарлашуу жагынан бардыгы эле ордунда эмес.

 

2. Көзүңүздү бир мүнөткө жумуңуз да, өзүңүздүн мыкты досуңузду жолуктуруп жатам деп элестетиңиз. Сиз ага кубанычта экениңизди, сиз үчүн ал кымбат жана жакын экенин кантип көрсөтөсүз? Эми болсо бул өз балаңыз деп элестетиңиз: мына ал мектептен үйгө кайтып келди жана сиз аны көргөнүңө кубанычта экениңизди көрсөтөсүз. Элестеттиңизби? Эми сизге муну иш жүзүндө жасоо жеңил болот, эч кандай башка сөздүн жана суроолордун кереги жок. Эгерде сиз жолугушууну бир нече мүнөт бою ушул эле калыпта уланта алсаңыз, дурус. Ушул мүнөттөрдүн ичинде аны «бузуп алам» коркпоңуз, анын таптакыр кажети жок.

 

3. Балаңызды күнүнө бери болгондо төрт жолу кучактаңыз (демейки эртең мененки саламдашуу жана уктаар алдында бетинен өөп коюу эсепке кирбейт).

 

Эскертүү: Ушул эле нерселерди үй-бүлөнүн эрезеге жеткен мүчөлөрүнө карата жасоо жаман болбойт.

 

Акыркы жаңылыктар

22.10.2018

Пост-релиз «Ыймандай сыр» поэзия кечеси болуп өттү

2018-жылдын 19-октябрында Т.Сатылганов атындагы Кыргыз Улуттук Филармониясынын кичи залында таанымал акын, журналист КР Жогорку Сотунун Конституциялык Палатасынын судьясы Жедигер Саалаевдин “Ыймандай сыр” аттуу поэзия кечеси болуп өттү. Иш чара учурунда акын Ж.Саалаев поэзия күйөрмандарына өзүнүн Мекен, атуулдук жана философиялык темалардагы “Жайлоо жана ыр”,”Мен-кыргызмын”, “Алтын күз”, “Бейит башындагы ыймандай сыр”, “Биз дүйнөгө эмне ...
19.10.2018

Экс-Президент Р.Отунбаева Лиссабондо «Биргелешкен коомдо билим берүү жагынан саясатты иштеп чыгуу боюнча диалогдор» форумунун ишине катышты

Экс-Президент Р.Отунбаева 16-17-октябрда Лиссабондо, Португалия, Мадрид Клубу уюштурган «Биргелешкен коомдо билим берүү жагынан саясатты иштеп чыгуу боюнча диалогдор (shared society)» форумунун ишине катышты. Диалогдун көңүлүнүн борборунда качкындардын, мигранттардын жана убактылуу көчкөн адамдардын билим алуусунун көйгөйлөрү, жаштарда зомбулуктуу экстремизмдин алдын алуу, анын ичинде санариптик сабаттуулук аркылуу алдын алуу көйгөйлөрү турду.   Р.И. Отунбаева ...
15.10.2018

Пресс релиз «Ыймандай сыр» поэзия кечеси

«Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду Улуттук Филармония менен биргеликте Кыргызстандагы эл-журтка кеңири белгилүү акын, жазуучулардын жана жаш таланттардын поэтикалык кечелеринин сериясын тартуулоону улантууда. Мындай кеченин кезектегиси эл ичинде сүймөнчүлүккө ээ болгон, таанымал акын , журналист Жедигер Саалаевдин чыгармачылыгына арналат. Кече 2018-жылдын 19-октябрында Т.Сатылганов атындагы Кыргыз ...
11.10.2018

Кор кылба элим кызыңды.

05.10.2018

Сузак районунун тургундарын ар түрдүү азыктардан тамак жасоого үйрөтүштү

«Кыргыз Республикасында улуттук деңгээлде азык-түлүк коопсуздугунун жана тамактануунун маселелери боюнча маалымдар болууну жана аны жактоону арттыруу» долбоорунун алкагында 1-октябрдан 3-октябрга чейин Жалал-Абад областынын Сузак районунун Багыш, Сафаровка, Октябрь айылдарында улуттук ашкананын 25 тамак-ашын жасоо боюнча иш (мастер-класс) жүргүзүлдү.   Белгилеп кетели, 25 бенефициарийдин ортосунда туура тамактануу боюнча мурда иштелип чыккан ...
05.10.2018

«Ак-Ордодогу»

2018-жылдын 4-октябрь күнү Бишкек шаарынын Ак-Ордо жаңы конушунда “Ынтымактуу конуштар” долбоорунун алкагында “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду , ЮНФПА жана Тынчтыкты куруу фонду тарабынан “Акындар Бишкек шаарынын жаңы конуштарында тынчтык, биримдик үчүн” деген аталыштагы иш чара уюштурду. Аталган иш чара бул конуштагы №96 жаңы мектептин чоң залында өтүп, ага кыргыз элине таанымал акындар Зайырбек Ажыматов, Бердибек Жамгырчиев, ...
04.10.2018

«Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фондунун 2018-жылдын октябрына иш-чараларынын дайджести

«Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фондунун 2018-жылдын октябрына иш-чараларынын дайджести       1-3-октябрь - "25 салттуу тамак" рецепттер китебин даярдоо Кайда: Жалал-Абад областы, Сузак району Иштелип чыккан салттуу тамактарды даярдоо боюнча Сузак районундагы (Сафаровка, Багыш, Октябрь) 25 бенефициар менен иштөө. Телефон: 0555004240 (Осмоналиева А., долбоордун ассистенти)     4-октябрь - Турак-жай конуштарынын тургундары менен жолугушуу ...
04.10.2018

Отунбаева: Ысык-Көл форумунун актуалдуулугу азыр да курч

4-октябрда “Заманыбыздын залкар жазуучусу Чыңгыз Айтматов жана учурдун чакырыктары” аталышындагы III эл аралык Ысык-Көл форуму башталат. Ага дүйнөнүн жыйырмадан ашуун мамлекетинен жазуучулар, окумуштуулар, Айтматов изилдөөчүлөр жана саясатчылар катышары күтүлүүдө. Отуз жылдан ашуун убакыттан бери келе жаткан Ысык-Көл форумунун негизги мааниси тууралуу экс-президент Роза Отунбаева менен маектештик. Берүүнү Майраш Базлакунова алып барды.   — ...
03.10.2018

Отунбаева: «Чыңгыз Айтматов жана анын «Ысык-Көл форумунун» мааниси өтө зор

«Чыңгыз Айтматов жана анын «Ысык-Көл форумунун» мааниси өтө зор. Мындай пикирин экс-президент Роза Отунбаева “Марал” радиосуна берген маегинде билдирди. Маалыматка ылайык, эртең «Чыңгыз Айтматов жана анын «Ысык-Көл форуму»: маданияттардын диалогу жана цивилизациялардын жакындашуусу» аттуу III эл аралык жыйыны башталат. Ага дүйнөнүн жыйырмадан ашуун мамлекетинен жазуучулар, окумуштуулар, Айтматов изилдөөчүлөр жана саясатчылар катышары күтүлүүдө. Роза ...
01.10.2018

«Жолдогу сентябрь» поэзия кечеси болуп өттү

2018-жылдын 28-сентябрь күнү «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду Улуттук Филармония менен биргеликте Т.Сатылганов атныдагы Кыргыз Улуттук филармониясынын кичи залында эл ичинде сүймөнчүлүккө ээ болгон, таанымал акын кыздар Нарсулуу Гургубаева менен Нуриза Өмүрбаеванын чыгармачылыгына арналган “Жолдогу сентябрь” поэзия кечесин өткөрдү. Азыркы учурда Москвада жашап, эмгектенген акын кыздар Н.Гургубаева жана ...
26.09.2018

Мектепке чейинки мекемелердин методисттери жана тарбиячылары үчүн «Балдардын ишмердигинин бардык түрлөрү аркылуу экологиялык тарбиялоо» тренинги өттү

Өсүп келаткан муунду тарбиялоодо мектепке чейинки мекеменин тарбиячысы өзгөчө роль ойнойт. Балдарыбыздын келечеги анын көз карашына, маалыматты берип, балдарды шыктандыра алышына, эмгекке үйрөтө билишине байланыштуу.   Бишкек шаарынын мэриясынын Билим берүү башкармалыгынын Методикалык кеңеши «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фондунун «Глобалдуу ой жүгүрт, чөлкөмдө аракеттен: балдар жана жаштар арасында экологиялык ...

Издөө

Экс-президенттик институт

«Устат» долбоору

Мектепке даярдык көрүүчү жыл


School of Childhood

Садики на джайлоо

Gardens on jailoo

Балачак мектеби

School of Childhood

Билим фестивалы

«Эко-долбоор»

«Жылдыздар бөбөктөргө китеп окуйт»

КРда мектеп тамак-ашын ылайыкташтыруу

Балдар үчүн мастер-класстар

«Балдар филармониясы»

«Поэзия кечелери»

Биздин басылмалар

«Мекендештер»


mekendeshter-logo

«Бешик ырлары»


beshik-logo

Видео

Кор кылба элим кызыңды

«Аларда кандай болду экен?»

«Фонддун долбоорлору»