Демилгелер Келечек муунга инвестициялоо «Көчмө өнүгүү борбору»

04.02.2015

С.А.Копытко: Баарлашуу балага тамак сыяктуу эле зарыл

Бала менен баарлашуу

 

Светлана Анатольевна Копытко, "Дар" жеке мектебинин директору

 

 

 

Баарлашуу балага тамак сыяктуу эле зарыл экени азыр талашсыз акыйкат болуп калды. Толук баалуу тамак-ашты жана мыкты медициналык багууну алган, бирок чоң киши менен туруктуу карым-катышы болбогон наристе психикалык жактан гана эмес, ошондой эле денебой жактан начар өнүгөт: анын бою өспөйт, арыктайт, жашоого кызыгуусун жоготот.

 

«Көйгөйлүү», «тартипсиз», «тил укпаган» жана «тажаткыр» балдар, «тартынчакак», «түнт» же «бактысыз» балдар сыяктуу эле – дайыма үй-бүлөдө туура эмес түзүлгөн мамилелердин натыйжасы.

 

Балдарга жана алардын ата-энелерине психологиялык жардамдын дүйнөлүк практикасы, эгерде үй-бүлөдө баарлашуунун жагымдуу стилин калыбына келтирүүгө мүмкүн болсо, кала берсе тарбиялоонун өтө татаал көйгөйлөрүн чечүүгө боло тургандыгын көрсөттү.

 

Адистер ата-эненин өз ара аракеттеринин стили баланын акыл-эсине өзүнөн өзү «жазылып» (элестеп) калат деген тыянакка келген. Бул өтө эрте, али мектепке чейинки куракта жана, эреже катары, түшүнүп-түшүнбөстөн болуп өтөт.

 

Чоң киши болгондо, адам аны боло турган катары кайра кайталайт. Ошентип, баарлашуунун стилин социалдык мурастоо муундан муунга өтөт: ата-энелердин көпчүлүгү алардын өздөрүн бала чагында кандай тарбиялаган болсо, өз балдарын ошондой тарбиялайт.

 

«Мени эч ким эркелеткен эмес, бирок эчтеке эмес, чоңойдум», – дейт атасы дал өзү зарыл деп эсептебеген адам болуп өсүп-чоңойгонун жана баласын тарбиялаганды, ага мээрим төгүү менен мамиле кылганды билбегенин байкабай.

 

Ата-энелердин башка бир бөлүгү туура тарбиялоо эмнеде турганын аздыр-көптүр аңдап түшүнөт, бирок иш жүзүнө келгенде эмне кылышты билбейт.

 

Ата-энелер төмөнкүдөй бир принципти карманууга тийиш, аны сактамайынча бала менен мамиле түзүүнүн бардык аракеттери ийгиликсиз болуп чыгат. Ал биз үчүн таяныч чекит болуп саналат. Бул принцип – сөзсүз кабыл алуу. Бул эмнени билдирет?

 

Баланы сөзсүз кабыл алуу – ал татынакай, акылдуу, жөндөмдүү, отличник, жардамчы болгондугу жана башкалар үчүн эмес, жөн гана ал бар турганы үчүн аны жакшы көрүү дегендикти билдирет.

 

Көп учурда ата-энеден балага же кызга карата төмөнкүдөй сөздөрдү угууга болот: «Эгерде сен жакшы бала (кыз) болсоң, анда мен сени жакшы көрөм». Же: «Сен ... (жалкоолукту, мушташканды, оройлукту) токтотуп, ... (жакшы окуп, үйгө жардам берип, айткан тилди угуп) баштамайынча, мени эркелетет деп күтпө)».

 

Назар салып көрөлүчү: бул фразаларда балага аны шарттуу түрдө кабыл алаарын, «эгерде ал тилди укса гана...» жакшы көрөм (же жакшы көрүп калам) деп тикелей билдиришет. Адамга карата шарттуу, баалап мамиле кылуу биздин маданиятка мүнөздүү. Мындай мамиле адамдардын аң-сезимине да кыттай куюлат.

 

Төмөнкүдөй мыйзам ченемдүүлүктү ким билбейт: баланы канчалык көп урушса, ал ошончолук жаман болуп калат. Эмне үчүн мындай болот? Анткени баланы тарбиялоо – бул дегеле машыктыруу эмес. Ата-энелер балдардын шарттуу рефлекстерин иштеп чыгуу үчүн гана жашабайт.

 

Мээримге, кимдир-бирөөнө таандык болууга, башкача айтканда, башка бирөөнө керектүү болууга муктаждык адамдык фундаменталдуу муктаждыктардын бири экенин психологдор далилдеп чыккан. Аны канааттандыруу – баланын ойдогудай өнүгүшүнүн зарыл шарты. Бул муктаждык сиз балага ал сиз үчүн кымбат, керектүү, маанилүү экенин, ал жөн гана жакшы киши экенин билдиргенде канааттандырылат. Мындай билдирүүлөр мээрим төгүп кароодо, эркелетип сылап-сыйпоодо, төмөнкүдөй тике айтылган сөздөрдө турат: «Сен бул дүйнөгө жаралганыңдын өзү эле кандай жакшы», «Мен сени көргөнүмө кубанычтамын», «Мен сени жакшы көрөм», «Мен сенин үйдө жүргөнүңдү жакшы көрөм», «Биз баарыбыз чогуу болгонубуз мага жагат...».

 

Ата-эне балага канчалык ачууланса, аны урушса, обу жок сындаса, ал «Мени жаман көрүшөт» деген тыянакка ошончолук тез келет. Ата-эненин «Мен сен жөнүндө камкордук көрүп жатпаймбы» же «Сенин эле жыргалчылыгың үчүн» деген сыяктуу далилдерин бала кулактын сыртынан кетирет. Тагыраак айтканда, алар сөздөрдүн маанисин эмес, сөздөрдүн өзүн гана угат. Алардын өзүнүн эмоциялык кабылдоосу бар. Үндүн чыгышы сөзгө караганда маанилүү жана ал канчалык катуу, ачууланып же жөн гана сүрдүү чыкса, анда келип чыккан тыянак дайыма бир жактуу: «Мени жаман көрүшөт, мени кабылдагысы келбейт». Кээде бул бала үчүн сөз бойдон гана калбастан, ал өзүн жаман, «ойдогудай эмес», бактысыз деп сезишине алып келиши мүмкүн.

 

 

КӨП УЧУРДА АТА-ЭНЕЛЕР МЫНДАЙ ДЕП СУРАЙТ:

 

«Эгерде мен баланы кабыл алсам, бул мен ага эч качан ачууланууга тийиш эмесмин дегендикти билдиреби?»

 

Жооп берем. Жок, андай эмес. Эч бир учурда ачууңду жашырууга, анын үстүнө топтоп жүрө берүүгө болбойт. Аларды айтуу керек, бирок өзгөчө түрдө айтуу керек. Бул жөнүндө биз кийинчерээк сөз кылабыз. Ал эми азырынча сиздердин көңүлүңүздөрдү төмөнкүдөй эрежелерге бурмакчымын:

 

Бүтүндөй алганда, баланын өзүнө эмес, баланын айрым аракеттерине өз «нааразычылыгыңызды» билдирүүгө болот.

 

Баланын сезимдери канчалык ойдогудай эмес же «жол берилгис» болгонуна карабастан, аларды эмес, баланын кылык-жоругун айыптоого болот.

 

Баланын кылык-жоругуна дайыма эле нааразылык көрсөтө берүүгө болбойт, антпесе ал баланы кабалдабай калууга алып келет.

 

Бир нече практикалык кеңештер:

 

1. Карап көрүңүз, сиз баланы канчалык кабылдай аласыз. Бул үчүн бир күндүн (ал эми эң жакшысы эки-үч күндүн) ичинде сиз балаңызга канча жолу эмоциялык жактан оң сөздөр (кубанычтуу саламдашуу, кубаттоо, колдоо) жана канча терс сөздөр (жемелөө, сын-пикир айтуу) менен кайрылганыңызды эсептөөгө аракет кылыңыз. Эгерде оң сөздөрдүн саны терс сөздөрдүн санына барабар же андан ашык болсо, анда сизде баарлашуу жагынан бардыгы эле ордунда эмес.

 

2. Көзүңүздү бир мүнөткө жумуңуз да, өзүңүздүн мыкты досуңузду жолуктуруп жатам деп элестетиңиз. Сиз ага кубанычта экениңизди, сиз үчүн ал кымбат жана жакын экенин кантип көрсөтөсүз? Эми болсо бул өз балаңыз деп элестетиңиз: мына ал мектептен үйгө кайтып келди жана сиз аны көргөнүңө кубанычта экениңизди көрсөтөсүз. Элестеттиңизби? Эми сизге муну иш жүзүндө жасоо жеңил болот, эч кандай башка сөздүн жана суроолордун кереги жок. Эгерде сиз жолугушууну бир нече мүнөт бою ушул эле калыпта уланта алсаңыз, дурус. Ушул мүнөттөрдүн ичинде аны «бузуп алам» коркпоңуз, анын таптакыр кажети жок.

 

3. Балаңызды күнүнө бери болгондо төрт жолу кучактаңыз (демейки эртең мененки саламдашуу жана уктаар алдында бетинен өөп коюу эсепке кирбейт).

 

Эскертүү: Ушул эле нерселерди үй-бүлөнүн эрезеге жеткен мүчөлөрүнө карата жасоо жаман болбойт.

 

Акыркы жаңылыктар

15.12.2018

Искусство жөнүндөгү балдарга арналган китептердин презентациясы

Пресс-релиз Искусство жөнүндөгү балдарга арналган китептердин презентациясы Датасы: 17 декабрь, 2018 -жыл Убактысы: 12.00-13.30 Өтө турган жери: Улуттук Филармониянын Чоң залы 2018-жылдын 17-декабарында саат 12.00 Кыргыз Улуттук Филармониясынын Чоӊ залында Искусство жөнүндөгү балдар китептеринин сериясынын презентациясы болот. Бул төрт китептин каармандары биздин белгилүү замандаштарыбыз_КР Эл артисти, К.Молдобасанов атындагы Кыргыз Улуттук Консерваториясынын ...
10.12.2018

Жакын адамдарга кубаныч тартуулагыла жана жакшы иштерди жасагыла

Кымбаттуу достор жана өнөктөр! Жыл сайын Жаңы жылдын алдында биз силерге «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду сүрөтчү Х.Ф.Шимова менен бирге чыгарган открыткаларды сатып алуу мүмкүнчүлүгүн беребиз. Открыткаларды сатуудан келип түшкөн бардык каражаттар балдар билим берүүдолбоорлорун колдоого жумшалат. Бул открыткаларды өзүңөржана өз жакындарыңар үчүн сатып алуу менен силер Кыргызстандын билим берүүсүн жана маданиятын ...
06.12.2018

Эл өкүлү бөбөктөргө китеп окуп берди

2018-жылдын 5-декабрь күнү Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенешинин депутаты А.К.Касымалиева Ош шаарындагы «Байчечекей» бала бакчасында болуп, «Балдарга жаӊы жылдык белек-Акылдуу китеп» акциясынын алкагында бөбөктөргө китептерди окуп берди. Эл өкүлү окуп берген «Ынтымак сыры» жана «Кыргызстанды кыдырабыз» китептери «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду тарабынан даярдалып, жарыкка чыккан. Китептер өзүнүн мазмууну жана таанып ...
04.12.2018

Балдарга жаңы жылга белек - Акылдуу китеп

 «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомлук фонду Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши менен биргеликте жаңы жылдын алдында «Балдарга жаңы жылга белек- Акылдуу КИТЕП» акциясын баштайт. Иш-чаранын максаты – коомчулуктун көңүлун окуу маданиятын алга жылдырууга буруу, балдардын сөз байлыгын, ой жүгүртүүсүн калыптандырууда китептин баалуулугун көрсөтүү. Аталган акцияны 5-декабрь күнү КР Жогорку Кенешинин депутаты Аида Касымалиева Ош шаарындагы ...
03.12.2018

«Роза Отунбаеванын демилгеси» ЭКФнын 2018-жылдын декабрына иш-чараларынын дайджести

«Роза Отунбаеванын демилгеси» ЭКФнын 2018-жылдын декабрына иш-чараларынын дайджести  6-декабрь - Менталдык арифметика “Intelligent” боюнча мастер-класс Качан: 6-декабрь, башталышы саат 14.00 Кайда: И.Арабаев атындагы КМУ (чоң жыйын залы) «Роза Отунбаеванын демилгеси» ЭКФ жана И.Арабаев атындагы КМУнун мектепке чейинки билим берүү кафедрасы «Баланы өнүктүрүү мектеби» брифинг-аянтчасынын ишинин алкагында Менталдык арифметика “Intelligent” боюнча мастер-классты ...
02.12.2018

Нью-Йоркто Чыңгыз Айтматовдун туулган күнүнүн 90 жылдыгынын урматында иш-чаралар өттү

28-ноябрдан тартып 30-ноябрга чейин Нью-Йорк шаарындагы (АКШ) Колумбия Университетинде көрүнүктүү советтик жана кыргыз жазуучусу Чыңгыз Айтматовдун туулган күнүнүн 90 жылдыгына арналган илимий жана маданий иш-чаралардын сериясы өттү.   Бул жолугушуулар Кыргыз-америкалык фонд (Kyrgyz American Foundation), Колумбия Университетинин алдындагы Гарриман Институту (Harriman Institute at Columbia University) жана Бишкектеги Борбордук Азиядагы Америкалык Университет (American University of Central Asia) ...
02.12.2018

«Тагдыр каармандары» поэзия кечеси болуп өттү

2018-жылдын 29-ноябрь күнү Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз Улуттук Филармониясынын Кичи залында “Тагдыр каармандары” аттуу поэзия кечеси чоң аншлаг меннен болуп өттү. Кече акын жана жазуучу Мусакун Сатыбалдиевдин, акындар Жумакан Жаркулованын, Сапарбек Муратовдун жана Гүлбарчын Исаеванын чыгармачылыгына арналды. Иш чара учурунда акындар өздөрүнүн ырларынан окуп беришти. Ошондой эле Мусакун Сатыбалдиевдин ырларын И.Арабаев атындагы ...
30.11.2018

Эне мектептерине жакындан жардам

Өлкөбүзгө жаңы системанын кирип келиши менен көптөгөн өзгөрүүлөр болду. Айрыкча менчиктештирүү балдарды камкордукка алууга кедерги берди. Себеби көптөгөн бала бакчалар менчиктештирилип кетти. Ушундан улам балдар бала бакчаларга барыша албай калышты. Андан сырткары жумушсуздуктун айынан сырткы жана ички миграция күч алды. Бала бакчалар жоюулганы аз келгенсип, миграциядан улам балдарга ...
29.11.2018

№72 гимназия мектептин окуучулары үчүн эко-тарбиялоо боюнча билим кербени

29-ноябрда № 72 гимназия мектебинде ушул окуу жылындагы үчүнчү «Экологиялык тарбиялоо боюнча билим кербени» өттү, ал жерде эко-долбоордун өкүлдөрү 10-класстардын 80ден ашык окуучусу менен жолугушту жана алар үчүн интерактивдүү лекция-презентацияны өткөрүп, алар менен экология темасына дискуссия кылды. Кербендин жүрүшүндө жогорку класстардын окуучулары «адам туулуп-өскөн жерине кандай зыян алып келет», «пластик, таштанды жана булганган аба ден ...
29.11.2018

17-декабрда Улуттук филармониянын Чоң залында көркөм өнөр жөнүндө балдар китептеринин презентациясы өтөт

 Кымбаттуу достор!   Силерди жана силердин балдарыңарды көркөм өнөр жөнүндө балдар китептеринин презентациясына чакырабыз, ал 17-декабрда саат 12-00дө Улуттук филармониянын Чоң залында өтөт.   Биздин белгилүү замандаштарыбыз – Кыргызстандан композитор, Молдобасанов атындагы Кыргыз Улуттук Консерваториясынын ректору Муратбек Бегалиев, Казакстандан скрипачка, Улуттук көркөм өнөр Университетинин ректору Айман Мусаходжаева, Өзбекстандан опералык ...

Издөө

Экс-президенттик институт

«Устат» долбоору

Мектепке даярдык көрүүчү жыл


School of Childhood

Садики на джайлоо

Gardens on jailoo

Балачак мектеби

School of Childhood

Билим фестивалы

«Эко-долбоор»

«Жылдыздар бөбөктөргө китеп окуйт»

КРда мектеп тамак-ашын ылайыкташтыруу

Балдар үчүн мастер-класстар

«Балдар филармониясы»

«Поэзия кечелери»

Биздин басылмалар

«Мекендештер»


mekendeshter-logo

«Бешик ырлары»


beshik-logo

Видео

Р.И.Отунбаева номинирована на первую премию NABU «Снежный барс»

«Аларда кандай болду экен?»

«Фонддун долбоорлору»