02.02.2016

Кыргыз аялдары так илимден алыстоодо

Соңку жылдары кыргызстандык кыздар арасында гуманитардык багытка ыктап, киреше булагы жогору, абройлуу деп саналган техникалык кесиптерден оолактагандар арбыды.

 

Муну эске алган “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду табигый-техникалык сабактардын кышкы мектебин ачып, кыз балдарга физика, инженерия, математика, химия сабактары боюнча ар кайсы тармактарда кошумча билим берүүдө. Долбоор кыз баланы техникага, инженерияга кызыктыруу, алардын ушул багыттагы жөндөмүн ачуу максатын көздөйт. Муну фонд 2020-жылга чейин Евразия экономикалык биримдигине кирген өлкөлөрдө инженердик-техникалык адистерге муктаждык өсөрү менен негиздөөдө.

 

​Билим жаатындагы адистердин айтуусуна караганда, кийинки жылдары так илимдерге умтулган, ушул тармактагы кесип ээси болууну самаган жаштар аз. Өзгөчө соңку жылдары техникалык кесиптерди тандаган кыздардын саны кыскарган. Экс-президент Роза Отунбаева былтыр жаздагы аялдардын алгачкы форумунда кыз-келиндер техникалык билим албай калганын, тоо-кен тармагында, ГЭСтерде жетектөөчү орундарда аялдар жоктугун айтып, орчундуу маселени көтөргөн.

 

Кыргыз аялдары так илимден алыстоодо

 

Анын айынан кирешеси салыштырмалуу жогору саналган химия инженериясы, тамак-аш, айыл чарба адистери, IТ технологиясы тармагындагы адистер тартыш бойдон кала берүүдө. Мунун себеби мектептердин балдарды өз маалында туура багыттап, жетиштүү билим бере албай жаткандыгында болууда.

 

Кышкы эс алуу учурунда “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду “Айымдар илимде жана техникада” программасынын алкагында кыздарга физика, инженерия, математика, химия сабактары боюнча кошумча билим берди. Долбоордун негизги максаттары туурасында аталган фонддун аткаруучу директору Догдургүл Кендирбаева төмөнкүлөргө токтолду:

 

- Биринчиден, бүтүрүүчү класстын кыздарына так илимдер боюнча билгичтигин, көндүмдөрүн бекемдөө жана жаңы билим берүү. Бүгүнкү күндө техникалык билимге ээ аялдардын саны өтө аз. Бирок ушул тармакта иштегендердин айлыгы жогору. Аял канчалык билимдүү болсо, анын баласы да өнүгүүгө жакшы салым кошот. Коомдо балансты, туруктуулукту камсыз кылат. Эмнеге "Кумтөрдү" же башка алтын өндүрүү заводдорун аялдар башкара албайт? Тоо-кен иштеринде кыз-келиндер орто даражадагы, бухгалтер жана статист катары иштеп жатышат, бирок чечим чыгаруучу IТ технологияны башкарууда аялдардын саны Кыргызстанда өтө эле аз. 

 

Кыргыз бийлиги Нарын дарыясын бойлой ГЭСтерди курууга киришүүдө. Андай шартта бул багытта адистерге суроо-талап дагы жогорулайт. Бул кыз-келиндерге үй-бүлөсүн, бала-бакырасын таштап алыска кетпей эле Нарында туруп акча табуунун жакшы жолу болчудай. Бирок ошого туура багыт берилип жатабы? Кесип тандоодо маалымат жетиштүүбү, кыздар өздөрү ага даярбы? Мисалы, Нарындагы математика, физика, химия, информатика сабактарын тереңдетип окутууга багытталган кышкы мектепке 10-11-класстарда окуган 100дөн ашык кыз катышуу ниетин билдиргени менен, анын теңи гана сабактарга катышты. Алардын бири - 11-класстын окуучусу Мээрим Жолдошбекова келечекте дарыгер болгусу келет.

 

- Мен өзүм медициналык билимге ээ болгум келет. Негизи кыздар үчүн мугалимдик, врачтык кесип ыңгайлуу да. Ал эми инженер же башка техникалык кесипти үй-бүлө менен чогуу алып кетүү кичине кыйыныраак. Бирок мага архитектор болсом кандай болот деген ой келди да. Анда деле математика жана башка так илимдерди жакшы окушуң керек экен.

 

Ал эми Нарын мамлекеттик университетинин окутуучусу Ыйманжапар Турдалиев кыздардын техникалык кесипке болгон кызыгуусу, билим деңгээли төмөн экенин байкаган.

 

- Кыздар негедир мектеп программасындагы эсептерди чыгара албайт экен. Азыр аракет кылып жатышат. Мен техникалык кесип балдар үчүн же кыздар үчүн деп айткым келбейт. Бирок окуу жайдагы химия адистиги боюнча студенттердин арасында кыздар көп эле.

 

Бүгүнкү күндө Кыргызстан инженердик багыттагы кесиптин ээси болгон кыз-келиндерге муктаж. Балким кышкы мектепте окуп жаткан окуучулар арасында Нобель сыйлыгын алган алгачкы аял илимпоз, физик, химик Мария Кюри, физиология жана медицина боюнча мобилдик генетикалык элементтерди ачканы үчүн Нобель сыйлыгын алган Барбара Мак-Клинток, ушул атактуу сыйлыктын өткөн жылдагы лауреаты, безгекти дарылоонун жолун тапкан кытайлык Юю Ту айымдай, математик, механик Софья Ковалевскаядай, ДНК түзүлүшүн изилдеген, биофизик жана илимпоз рентгенограф Розалинд Франклиндей кыз-келиндер чыгып калар. Энесинин тарбиясы менен таасиринен болуу керек, Нобелдин эки жолку лауреаты Мария Кюринин кызы Ирен Кюри дагы химия боюнча Нобель сыйлыгына татыган.

 

Расмий маалыматтарга караганда, жылына алты миңге чукул кыргызстандык аялга эмчек рагы диагнозу коюлат, ал эми 500дөн ашуун аялда жатын моюнчасынын залалдуу шишиги аныкталат. Тилекке каршы, алардын 60% жетиштүү дарылана албай каза болуп калууда. Кошуна өлкөлөргө салыштырмалуу жүрөк-кан тамыр оорусунан жабыркап, андан каза болгондордун саны боюнча Кыргызстан алдыда. ВИЧ-СПИД илдетине чалдыккандардын саны өсүүдө.​

 

Кыргызстанда техника илимдеринин, физика, химия, медицина илимдеринин докторлорунун арасында аялдар саналуу гана. Эмнеге Кыргызстанда аялдар илимий изилдөөгө же ачылыш жасоого батынбайт деген суроону медицина илимдеринин доктору Гүлмира Баитовага узаттык. Гүлмира айым жүрөктүн инфаркт оорусу боюнча докторлугун жактаган. Анда тоолуу шартта дарылоонун жолдору изилденген.

 

- Илим изилдөө деген сөзсүз эле ачылыш жасап, кайсы бир жаңы дарыны ойлоп табуу эмес. Көп ачылыштарды жасоого Кыргызстанда шарт жок. Өнүккөн өлкөлөрдө атайын мекеме, лабораториялар иштейт. Биз, мисалы, доктордук диссертацияда инфаркт боюнча, оорунун алдын алуу үчүн чоң иш жасаганбыз. Кыргызстанда "илим менен алектенсе үй-бүлө калып кетет" деген көз караш калыптанып калган. Азыр биз жаштарга илим менен да алектенип, иштеп, үй-бүлөлүү боло ала турганын жакшылап түшүндүрүшүбүз керек. Илимдүү-билимдүү эненин үй-бүлөсүндө да өсүш болот. Анткени көптү билген эне балдарын да башкача тарбиялайт. Азыр менин жаш аспиранттарым улгайгандардын саламаттыгы, өзгөчөлүгү боюнча алектенип жатат. Беш аспирантымдын бешөө кыз. Алар кызыгуу менен иштейт, бирок азыр жаштарга стимул керек. Бүгүнкү күндө мүмкүнчүлүктөр чоң, анын артынан дүйнөлүк аренага чыкса болот.

 

Аялдар техникага неге кызыкпайт?

 

Кыргыз кыз-келиндери эмнеге техникага, техникалык илимдерге жакын болуусу керек? Догдургүл Кендирбаеванын жүйөсү төмөндөгүдөй:

 

- Бүгүнкү күндө үйдөгү кир жууган машине, тамак жылыткан машине автоматташып кетти. Бул да технология. Бирок көп аялдар аны башкарууну билбейт. Европа, Жапониядан чыккан медициналык аппараттар келип атат, бирок башкара турган адам жок. Ал тармакта көбүнчө аялдар иштейт. Мамлекет мектептерге колдон келишинче интерактивдүү доскаларды, окутуунун алдыңкы техникалык каражаттарын берип атат. Бирок аны да башкара турган аялдар аз болууда. Алардын көбү иштетилбей турат деген дооматтар айтылууда. Азыр иштеп жаткан аялдар IT маалыматтык компетенттүүлүктү билсе, өзүн абдан ишенимдүү сезет. Жумуш жок деп жатабыз, эгер маалыматтык технологияны башкарсаң, үйдө отуруп иштесең да болот.

 

Ал эми Ошто ушундай эле кышкы мектептерде аймактын туш-тарабынан келген аялдар компьютерде иштөө, интернетти колдонуу жолдорун үйрөнүштү.

 

Кыргызстандык аялдар жалаң эле гуманитардык багытта кетип, илим-технологияны унутуп койду, деген да туура эмес. Улуттук илимдер академиясынын мурдагы президенти, академик, академиянын химия институтунун жетекчиси Шарипа Жоробекова, техника илимдеринин кандитаты Дилара Иманалиева, бир катар медицина илимдеринин кандидаты болгон кыз-келиндер буга далил боло алат. Мисалы, Дилара Иманалиева нано технологиялар тармагында нано бөлүкчөлөрдү изилдөө менен кадимки цементтин өзгөчө түрүн табууга жетишкен. Германияда Saarland университетинин окутуучусу, илим доктору Айсада Үчүгөнова инфаркт, диабет, боор циррозу, рак илдеттери өңдөнгөн ооруларды дарылоого үмүт берген, дүйнөлүк деңгээлдеги изилдөө жүргүзүп келет.

 

Тарыхта аял кишилер ойлоп тапкан нерселер көбүнесе жөнөкөй жана ыңгайлуулугу менен айырмаланган. Мисалы, Табита Бэббитт 1810-жылы циркулярдуу арааны ойлоп тапкан. Учурда ал өнөр жай мекемелеринде колдонулуп келет. Жозефина Кокрейн идиш-аякты сындырбай жууй турган машинанын автору десек болот. Кадимки автомашинанын айнегин аарчый турган деталды, бир жолу колдончу жалаяк, кофе үчүн чыпка, кызгылтым шампандын технологиясы аял кишинин колунан жаралган. Ал эми актриса Хэди Ламарр 1941-жылы жашыруун байланыштын каражатын ойлоп таап, патенттеп алган. 1962-жылы ал америкалык торпедаларда пайдаланса, азыр бул технология мобилдик байланыш жана Wi-Fi үчүн колдонулуп келет. Мындан сырткары кагаздагы катаны оңдоо үчүн боёгуч, азыркы балдардын кызыккан оюну “Монополияны”, ок өткөрбөөчү кийим аялзатынын колунан жаралган.

Азаттык

Акыркы жаңылыктар

13.08.2018

Келечек муундун өсүүсүнө салым кошкон өнөктөштөр

Элде демилге болсо дагы, ар тараптуу колдоо болбосо, бир нерсени ойдогудай ишке ашыруу мүмкүн эмес. Ошол себептен Жайлоо Өнүгүү борборлорун ачууда өнөктөштөрдүн колдоосуз уюштуруу кыйын. Жайлоо өнүгүү борборлорун окуу процессин жүргүзүүдө, ар кандай мастер-класстарды өткөрүүдө керектелүүчү материалдарды өнөктөштөр камсыздайт. Кумтөр компаниясы 214 930 сом акча каражатына Жети-Өгүз жана Тоӊ райондорунун жайлоо бала бакчаларын канцелярдык буюмдардан ...
13.08.2018

Улуттук Кызыл Ай коомунун ыктыярчылары жайлоо бала бакчаларында

Жакында Улуттук Кызыл Ай коомунун ыктыярчылары жайлоо бала бакчаларына барышты. Алар балдарга кесиптин түрлөрүн боюнча маалымат берип, ар кесиптин өзгөчөлүгүнө токтолушту. “Мен ар дайым балдарга кубаныч тартуулагым келет. Себеби азыркы кээ бир жаштардын өзүлөрүн пассивдүү алып жүрүшкөнү капа кылаар эле. Ошондуктан, балалык позитивдүү эмоцияларга толсо, коомдо жакшы таасир берген муун тарбияланат эмеспи. Ошол себептүү жайлоо бала бакчаларына ...
11.08.2018

Балдардын ар тараптуу өнүгүүсүнө таасир берген Жайлоо өнүгүү борборлору

Жыл сайын «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду ишке ашырып жаткан «Жайлоодогу өнүктүрүү борборлору » өнөктөштөрдүн салымы менен жүргүзүлөт. 2018-жылда бул долбоорду «Аскар Салымбековдун Фонду» колдоого алып, алыскы тоолуу райондордогу балдарга мектепке чейинки зарыл билимди алууга мүмкүнчүлүк түзүүгө салымын кошту. Баардыгы болуп 15 Жайлоо өнүгүү борборлору 150 000 сомго канцеляриялык жана окуу куралдар менен камсыз ...
06.08.2018

Пост релиз «Түштүккө сапар. Конок мугалим-2018»

3 жылдан бери «Жайлоо онугуу борбору» долбоорунун алкагында долбоордун эң мыкты өнөктөштөрүн аймактардагы Жайлоо ѳнүгүү борборлорун кѳргѳзүп, тажрыйба алмашуу жана ал жерлердеги тарыхый- маданий жайлар менен тааныштыруу ишке ашырылууда. “Конок мугалим-2018” күндөлүгүнөн: 28.07-2.08 чейин Тундук аймагынан Туштук аймагына 6 адам, Туштуктөн Тундуккө 7 адам –бала бакчалардын, балдардын чыгармачылык борборлорунун жетекчилери, тарбиячылары ...
05.08.2018

«Бакай Банк» өлкөбүздүн калк арасында сабаттуулукту жогорулатууга салым кошууда

Билим деңгээлин жогорулатуу боюнча өлкөбүздүн ар аймагында өткөрүлгөн иш чараларды « Бака Банкы» туруктуулук менен колдоп келет. Бир нече жылдан бери биздин компания “Жайлоо Өнүгүү борборлору” билим берүү долбооруна каржылык жардам көрсөтүп келет. Үстүбүздөгү жылы которулган акча каражаты балдарга ар кандай мастер класстарды өткөрүүгө чыгармачыл топторду жана мугалимдерди тартууга ошондой эле, тарбиячыларды кыска мөөнөттө жайлоо бала ...
01.08.2018

КР экс-Президенти Р.И. Отунбаеванын Ысык-Көл облусуна болгон сапары

2018-жылдын 28-июлунда КР экс-Президенти, «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фондусунун негиздөөчүсү Отунбаева Роза Исаковна, «Мекендешер» мекендештер форумунун катышуучуларынын чакыруусу боюнча ар жылдык Өрүк фест - 2018» фестивалына катышты. Бул жылы Фестиваль үчүнчү ирет Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районунун Ак-Терек айылында өттү. Р.И. Отунбаева өз сөзүндө фестивалдын уюштуруучуларын жана меймандарын ангын ачылышы менен куттуктап, ...
31.07.2018

Ыраазылык

ОО "Айкол Борборунун" негиздөөчүсү Кубанычбек Осмонбековго жаамы мекендештер атынан алкыш айтабыз! Ал өзүнүн Москва шаарынан чыгуучу "Деловая аудитория" журналынын бир номерин "Мекендештер-2018" Форумуна толук арнап, аны акысыз чыгарып алып келип берди. Журнал чет жактарда ийгиликтүү иштеп жаткан биздин мекендештерибиздин тажырыйбалары, тагдыры, Кыргызстанды өнүктүрүүгө кошуп жаткан салымдары тууралуу абдан мазмундуу жана кызыктуу макалаларды жана ...
25.07.2018

КР экс-Президенти Р.И. Отунбаеванын Чүй жана Талас областтары боюнча иш сапары

2018-жылдын 20-июлунда Кыргыз Республикасынын экс-Президенти, «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фондунун негиздөөчүсү Отунбаева Роза Исаковна Кыргызстандын малчыларынын V Республикалык слетуна катышты, слет Чүй областынын Суусамыр өрөөнүндө өттү.   Слетто Р.И. Отунбаева «Жайлоодогу балдарды өнүктүрүү борборлорунун» иши жөнүндө айтып берди, малчылардын слетун тажрыйба алмашуу жана алдыңкы малчыларды жана айыл чарба кооперативдерин ...
25.07.2018

Компаньон Банкы «Жайлоодогу өнүктүрүү борборлору» долбоорунун алкагында беш борборду ачууну колдоду

Компаньон Банкы «Жайлоодогу өнүктүрүү борборлору» долбоорунун алкагында беш борборду ачууну колдоду, анын максаты калкка мектепке чейинки билимди алууга бирдей жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу болуп саналат. Жайлоодогу балдар бакчаларында жай мезгилин алыскы тоолуу райондордо өткөрүп жаткан малчылардын балдары окутуунун атайын иштелип чыккан программасы боюнча базалык билимдерди алат. Долбоорду уюштуруучу болуп «Роза Отунбаеванын демилгеси» ЭКФ ...
24.07.2018

«Мекендештер-2018» форуму дүйнөнүн 20 өлкөсүнөн келген мигранттарды Чолпон-Атада чогултат

Чолпон-Атадагы Чыңгыз Айтматов атындагы «Рух Ордо» маданий борборунда 8-августтан 9-августка чейин ар жылдагы «Мекендештер-2018» форуму өтөт. Алдыдагы иш-чарадан күткөн үмүт-тилектери жөнүндө анын уюштуруучулары Бишкектеги пресс-конференцияда айтып берди.   Программа жөнүндө маалымдоо алдында брифингдин уюштуруучулары жана катышуучулары «Азаттык» радиосунун курман болгон журналисти Улан Эгизбаевди бир мүнөт унчукпай туруу менен ...
24.07.2018

Борбордо жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын (ЖӨБО) кызматкерлери үчүн гендердик жана чыр-чатак сезимталдыгын пландаштыруу боюнча тренинг өтөт

2018-жылдын 25-27-июлунда «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду жана БУУнун Калк жагынан фонду (ЮНФПА) ЖӨБОнун кызматкерлери үчүн гендердик жана чыр-чатак сезимталдыгын пландаштыруу боюнча тренингди өткөрүп жатат, ал БУУнун агенттиктеринин (ЮНФПА, ЮНИСЕФ, БУУ УНП) «Бишкек шаарынын турак жай конуштарында тынчтыкты жана стабилдүүлүктү бекемдөө үчүн социалдык жана гендердик теңчиликти алга илгерилетүү» деген биргелешкен долбоорун ишке ...
24.07.2018

«Роза Отунбаеванын демилгеси» ЭКФ «Кыргызстандын жайлоолорундагы өнүктүрүү борборлору» темасына арналган видео-роликтердин байгелүү конкурсун жарыялайт

«Роза Отунбаеванын демилгеси» ЭКФ «Кыргызстандын жайлоолорундагы өнүктүрүү борборлору» темасына арналган видео-роликтердин байгелүү конкурсун жарыялайт Конкурстун башталышы: 2018-жылдын 15-июлу Конкурстун аякташы: 2018-жылдын 25-августу Статистика боюнча Кыргызстанда балдардын 20%ынын гана балдар бакчаларына баруу мүмкүнчүлүгү бар, айрым областтарда бул цифра андан да аз – 14%. Айылдык балдардын, малчылардын балдарынын мектепке чейинки ...
23.07.2018

«Бай-Түшүм» Банкы «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фондунун Жайлоодогу өнүктүрүү борборлорун 5 жыл бою колдоп келатат

«Бай Түшүм» Банкы «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду ишке ашырып жаткан «Жайлоодогу өнүктүрүү борборлору - 2018» долбоорун кезектеги жолу колдоого алды, ал алыскы райондордогу балдарга мектепке чейинки зарыл билимди алууга мүмкүнчүлүк берет.   Быйылкы жылы «Бай Түшүм» Банкы жайлоодогу 7 өнүктүрүү борборуна: Баткен областынын «Ак-Шумкар», Талас областынын «Бөбөктай», Нарын областынын «Айзирек» жана «Бирлик - Таазим», Жалал-Абад ...

Издөө

Экс-президенттик институт

«Устат» долбоору

Мектепке даярдык көрүүчү жыл


School of Childhood

Садики на джайлоо

Gardens on jailoo

Балачак мектеби

School of Childhood

Билим фестивалы

«Эко-долбоор»

«Жылдыздар бөбөктөргө китеп окуйт»

КРда мектеп тамак-ашын ылайыкташтыруу

Балдар үчүн мастер-класстар

«Балдар филармониясы»

«Поэзия кечелери»

Биздин басылмалар

«Мекендештер»


mekendeshter-logo

«Бешик ырлары»


beshik-logo

Видео

Форум Мекендештер-2018

«Аларда кандай болду экен?»

«Фонддун долбоорлору»